تفکر نقادانه چیست؟ (نمونه)

بسیاری از ما گمان می‌کنیم «فکر کردن» کاری است که به‌طور طبیعی انجام می‌دهیم و نیازی به آموختن ندارد. اما میان فکر کردن و درست فکر کردن فاصلهٔ زیادی است. تفکر نقادانه مهارتی است که به ما کمک می‌کند پیش از پذیرفتن یک ادعا، دلایل آن را بسنجیم، پیش‌فرض‌هایش را بیابیم و پیامدهایش را در نظر بگیریم.

این مهارت نه به معنای بدبینی است و نه به معنای رد کردن هر چیزی که می‌شنویم. منتقد خوب کسی است که هم می‌تواند ایرادهای یک استدلال را ببیند و هم می‌تواند قوت‌های آن را بپذیرد؛ کسی که باور خود را به اندازهٔ شواهد تنظیم می‌کند، نه بیشتر و نه کمتر.

تعریف کوتاه

به زبان ساده، تفکر نقادانه یعنی ارزیابی سنجیده و روشمند باورها و استدلال‌ها، با این هدف که تصمیم بگیریم چه چیزی را باور کنیم و چه کاری انجام دهیم. این تعریف را رابرت انیس، یکی از پیشگامان این حوزه، پیشنهاد کرده است و هنوز هم یکی از پرکاربردترین تعریف‌هاست.

تفکر نقادانه، تفکری است معقول و تأملی که بر تصمیم‌گیری دربارهٔ آنچه باور کنیم یا انجام دهیم متمرکز است.

اجزای اصلی

اگر بخواهیم این مهارت را به اجزای کوچک‌تر تقسیم کنیم، دست‌کم این موارد را باید نام برد:

• تشخیص ادعا از دلیل: فهم این‌که گوینده چه چیزی را می‌خواهد ثابت کند و چه چیزی را شاهد آن می‌داند.
• یافتن پیش‌فرض‌های پنهان: مقدمه‌هایی که گفته نمی‌شوند اما استدلال بر آن‌ها تکیه دارد.
• سنجش اعتبار شواهد: پرسیدن این‌که منبع این اطلاعات چیست و چقدر قابل اعتماد است.
• در نظر گرفتن تبیین‌های جایگزین: آیا داده‌های موجود را به شکل دیگری هم می‌توان توضیح داد؟
• آگاهی از سوگیری‌های خود: پذیرفتن این‌که ذهن ما تمایل دارد آنچه را دوست دارد، باور کند.

در ویدیوی زیر، این اجزا را با مثال‌هایی از زندگی روزمره توضیح داده‌ام:

چرا این مهارت مهم است؟

ما هر روز با سیلی از اطلاعات، تبلیغات و ادعاها روبه‌رو هستیم. بدون ابزاری برای غربال کردن آن‌ها، یا همه‌چیز را می‌پذیریم یا همه‌چیز را رد می‌کنیم؛ و هر دو راه ما را به خطا می‌برد. تفکر نقادانه همان ابزار غربال‌گری است. برای آشنایی بیشتر با پیشینهٔ این مفهوم می‌توانید مدخل «تفکر نقادانه» در دانشنامهٔ فلسفهٔ استنفوردپیوند خارجی را بخوانید.

خبر خوب این است که این مهارت آموختنی است. مانند هر مهارت دیگری، با تمرین و تکرار قوی‌تر می‌شود و با بی‌توجهی کم‌رنگ. در نوشته‌های بعدی، هر یک از این اجزا را جداگانه بررسی خواهیم کرد.